Antytrynitaryzm: herezja czy powrót do Biblii?

Z czym kojarzy ci się słowo „antytrynitaryzm”?

Niektórzy powiedzą, że to heretycy niewierzący w Trójcę Świętą. Jeszcze inni przypomną sobie z lekcji historii grupę religijną „Bracia Polscy”, działającą na przełomie XVI i XVII wieku.

W znaczeniu ogólnym antytrynitaryzm oznacza sprzeciw wobec doktryny Trójcy, czyli koncepcji jednego Boga w trzech osobach. Chrześcijanie nietrynitarni stoją na stanowisku, że bronią nauczania Jezusa, który – nawiązał do żydowskiego wyznania wiary tzw. Szema  (Mk 12:29, BT):

„Jezus odpowiedział: Pierwsze jest: Słuchaj, Izraelu, Pan Bóg nasz, Pan jest jeden.”

Na przestrzeni wieków, od czasów apostolskich aż po epokę nowożytną, wielokrotnie pojawiali się chrześcijanie, którzy po samodzielnym i dogłębnym badaniu Pisma Świętego dochodzili do przekonania, że dogmat o Trójcy nie ma biblijnego uzasadnienia. W wielu okresach historii osoby te spotykały się z ostrymi represjami ze strony kościołów trynitarnych — od wykluczenia, poprzez tortury aż do śmierci włącznie.

W epoce inkwizycji prześladowania religijne przybrały szczególnie brutalne formy. Za pontyfikatu i działalności Tomása de Torquemady tysiące osób straciły życie, a dziesiątki tysięcy poddano uwięzieniu pod zarzutem herezji. Papieska bulla Innocentego VIII (Summis desiderantes affectibus) zapoczątkowała falę procesów, które doprowadziły w Europie do śmierci ogromnej liczby ludzi. Wiele kobiet oskarżono o czary i spalono na stosach. Choć zjawiska te nie dotyczyły wyłącznie antytrynitarzy, pokazują skalę religijnej nietolerancji tamtych czasów.

Pomimo takich prześladowań wielu szczerych ludzi było gotowych poświęcić nawet własne życie w obronie wiary w jednego Boga. Jednym z nich był Michał Serwet – lekarz, geograf i wybitny humanista, uważany za prekursora unitarianizmu. Był znawcą greki, łaciny i hebrajskiego, którymi posługiwał się już w młodym wieku. Za swoje antytrynitarne poglądy został skazany i w 1553 roku spalony żywcem na stosie w Genewie.

Wbrew powszechnemu mniemaniu antytrynitaryzm nie był domeną ludzi niewykształconych czy marginalnych. Poglądy nietrynitarne podzielali również wybitni intelektualiści i myśliciele, tacy jak: Izaak Newton, Erazm z Rotterdamu, Szymon Budny, John Milton, Wacław Potocki czy Andrzej Frycz Modrzejewski.

Różnice w obrębie  ANTYTRYNITARYZMU

Zacznijmy od tego, co nas łączy. Wszyscy antytrynitarze odrzucają doktrynę Trójcy, a więc koncepcję jednego Boga istniejącego w trzech osobach. W tej kwestii panuje pełna zgodność.

Doktryna trynitarna nie wynika wprost z tekstu biblijnego, lecz z jego późniejszych interpretacji, opartych na filozofii greckiej. Ani w Starym, ani w Nowym Testamencie nie występuje nauka o jednym Bogu w trzech osobach.

Pan Jezus nie nauczał o takim Bogu. Apostołowie nie przekazywali trynitarnej doktryny. W całej Biblii nie znajdziemy ani jednego zdania, które stwierdzałoby, że Bóg jest wieloosobowy, troisty lub że „składa się” z trzech osób. Wersety przywoływane przez trynitarzy rzekomo na poparcie Trójcy najczęściej odnoszą się do dwóch, a nie trzech bytów, albo opierają się na zestawianiu podobnych tytułów, funkcji czy określeń, co samo w sobie nie dowodzi wspólnej natury ani „współistotności”.

Szczególnie widoczne jest to w argumentacji dotyczącej Ducha Świętego. Twierdzenie trynitarne sprowadza się zazwyczaj do założenia, że skoro Duch „mówi”, „świadczy” lub „pomaga”, to musi być osobą. Jednocześnie całkowicie pomija się fakt, że Biblia nigdzie nie przedstawia Ducha Świętego jako trzeciego składnika Boga ani jako odrębnej osoby współtworzącej boską istotę. Jednoznaczny język biblijny zostaje tu zastąpiony filozoficzną interpretacją.

Odrzucenie Trójcy nie oznacza jednak jednolitości poglądów we wszystkich biblijnych kwestiach. W łonie antytrynitaryzmu w efekcie pojawiło się wiele koncepcji i nurtów, które łączy sprzeciw wobec Trójcy, ale różniły się w  sposobie interpretacji osoby Chrystusa i działania Boga.

Z tego powodu religioznawcy — analizując argumentację i przekonania poszczególnych grup — wyróżnili kilka podstawowych odmian antytrynitaryzmu. To właśnie te pojęcia i kierunki chcemy teraz przybliżyć.

Różne antytrynitarne koncepcje

• MODALIZM (zwany też: monarchizmem czy sabelianizmem). Ujmując sedno wierzeń, brzmi: Bóg jest jeden (nie jest Trójcą), ale objawia się w różnym czasie w różnych trybach czy etapach. Wierni wierzą w „Jedność Bóstwa”. W Polsce dla przykładu: „Zjednoczony Kościół Chrystusa”.
• BINITARIANIZM: wierzenia w skrócie; (Bóg nie jest Trójcą), w jednym Bogu można dostrzec dwie osoby: Ojca i Syna, natomiast Duch Święty jest aspektem zarówno Ojca, jak i Syna. Zatem Duch Święty nie stanowi odrębnej osoby, równej Ojcu i Synowi.
• UNITARIANIZM: głosi, że jest jeden Bóg i nie jest on Trójcą. Zaprzecza „współwieczności” Ojca i Syna oraz absolutnemu Bóstwu Jezusa (czyli zrównaniu w każdym aspekcie Ojca i Syna). Poglądy te reprezentowała wspólnota „Braci Polskich”.  Większość Unitarian uznaje koncepcje „usynowienia i wywyższenia” przez Boga, Pana Jezusa w nagrodę za wykonanie misji zbawienia ludzkości.
• ARIANIZM: uznaje preegzystencję Jezusa, lecz odrzuca Jego pełne, absolutne Bóstwo. Jezus jest w tym ujęciu bytem najwyższym spośród stworzeń, narzędziem stworzenia świata, ale nie równym Bogu Ojcu.
• SUBORDYNACJONIZM: podkreśla, że Chrystus stoi niżej od Boga Ojca i jest Mu podporządkowany. Pogląd wyraźnie dostrzegalny u pierwszych chrześcijan, a nawet u niektórych tzw. Ojców Kościoła. Zobacz wypowiedzi: Justyna Męczennika urodzonego ok. roku 100 n.e. (Apologie 21-22), w których nazywa Syna Bożego: „drugim, niższym Bogiem” czy też Orygenesa urodzonego ok. roku 184 n.e. (Przeciw Celsusowi VIII w 7-8) oraz Tertuliana urodzonego po roku 150 n.e. Subordynacja Pana Jezusa względem Boga Ojca stoi w sprzeczności z  definicją atanazjańskiego wyznania wiary, a więc koncepcji Trójcy Świętej!
• TRYTEIZM: to pogląd, że w Bogu istnieją nie tylko trzy hipostazy (osoby), ale też istnieją trzy boskie natury (istoty), innymi słowy – trzej Bogowie. W tym sensie pogląd ten też przeczy istnieniu Trójcy w rozumieniu trynitarnym. Pogląd ten bywa przypisywany mormonizmowi w literaturze religioznawczej, ze względu na naukę o trzech odrębnych, boskich bytach.

Dlaczego nazwa antytrynitarianie?

Dla wielu osób przedrostek „anty” może kojarzyć się negatywnie. W naszym przypadku nie chodzi jednak o akcentowanie postawy bycia „przeciw”. Naszym celem od początku było zaprezentowanie argumentacji chrześcijan nietrynitar­nych oraz wyjaśnienie, dlaczego nie uznajemy dogmatu Trójcy Świętej.

Tworząc stronę i bloga, zdecydowaliśmy się na nazwę „antytrynitarianie”, ponieważ jest ona historycznym i powszechnie przyjętym określeniem wszystkich tych, którzy nie wierzą w Trójcę Świętą. Oczywiście mamy świadomość, że w obrębie antytrynitaryzmu istnieje wiele nurtów i poglądów, z którymi nie zawsze się zgadzamy. Nazwa ta nie oznacza więc pełnej identyfikacji ze wszystkimi stanowiskami, lecz wskazuje na wspólny punkt wyjścia — odrzucenie doktryny Trójcy.

Kim są więc antytrynitarianie? Czy są chrześcijanami? Jaki mieli wpływ na historię Kościoła i historię powszechną? Czy można spotkać ich również dziś — być może nawet wśród własnych sąsiadów?
Jakie współczesne grupy religijne nie uznają Trójcy Świętej?

Na te oraz wiele podobnych pytań odpowiadamy na kolejnych podstronach serwisu, a także na naszym blogu: www.blog.antytrynitarianie.pl
Zapraszamy do zapoznania się z treścią artykułów i samodzielnego sprawdzania przedstawianych argumentów w świetle Pisma Świętego.